Precies vandaag, maar dan in 1927, werd Jacob Veldhuyzen Van Zanten geboren. Captain van de KLM B747 die in botsing kwam met eenzelfde toestel van Panam op vliegveld Los Rodeos, Tenerife.
De vele verslagen in woord en beeld van de grootste vliegramp aller tijden zijn nog altijd erg aangrijpend. En: ze zijn nu met één druk op de knop beschikbaar. In de eerste dertig jaar naar de ramp moest je wachten tot de krant er iets over schreef, of de VARA ‘er een item van maakte’. Pure winst, internet.
En er is véél. Heel veel. Over de grootste luchtramp in de geschiedenis zijn we een generatie later nog lang niet uitgepraat.
Toch kom ik zelfs na veertig jaar dingen tegen die ik niet wist. Dat de captain een diep-gelovig man was, uit een zeer orthodox-gereformeerde omgeving in Lisse, bijvoorbeeld. Zie bijgaande link. Verandert toch weer je visie op de man. Met name omdat Jacob Veldhuyzen Van Zanten vlak voor de ramp in een nogal macho-rol in een KLM-advertentie had gefigureerd. Een knappe man, breed lachend. Een captain neergezet als een filmster, in de setting van een filmposter. Waardoor sommige media de conclusie trokken dat de man een cowboy was. Niet dus. Misschien wel het tegenovergestelde: een man van zeer vaste overtuigingen en waarheden. Onwankelbaar in zijn opvattingen. Met weinig plaats voor twijfel. Ook niet altijd goed, to put it mildly. Maar het zijn indrukken, meer niet.
Helaas is een enorme kenner op dit gebied, de sympathieke en excentrieke Roger Soupart, vorig jaar overleden. Hij schreef een boek en gaf lezingen over ‘Tenerife’. Ik was van plan er eens eentje bij te gaan wonen. Kan niet meer. Is er iemand die daar nog iets van heeft, een transcriptie?
In Nederland ligt de nadruk op de vele kleine fouten die er gemaakt zijn. We polderen de fouten en de gevolgen. ‘Iedereen een beetje schuld’. De Amerikanen leggen vanuit hun cultuur meer de nadruk op de persoonlijke verantwoordelijkheid van een enkeling. Er moet één schuldige worden aangewezen. En dus leggen zij, misschien wel enigszins nationalistisch-opportunistisch, de nadruk op één grote fout: het in take off gaan van de KLM-captain zonder duidelijke clearance.
Kleine schuld bij velen, grote schuld bij een eenling. Moet je zo denken? Zijn er kleine en grote fouten? Of moeten we in gevallen als deze alle fouten gelijkstellen, omdat ze allemaal een noodzakelijke bijdrage leveren aan het vreselijke eindresultaat? Is een prima gedachte.
Of is de grote fout van het opstijgen zonder clearance De Fout? Juist deze procedure is bedacht omdat er bij de operatie van een druk vliegveld altijd fouten gemaakt zullen worden. Lampjes die stuk zijn, berichten die niet gehoord worden, en karretjes die rijden waar ze niet mogen.
En is dus die ene maatregel bedoeld om in één machtige beweging de gevolgen van al die kleine fouten te neutraliseren. Is zondigen (sic) tegen die ene regel dus de essentie, en hoeft er verder niet met vingers gewezen te worden? De Amerikanen denken van wel.
Je kunt ook Nederlands denken: de Panam-Boeing nam niet de opgedragen exit, de verkeersleiders luisterden naar een voetbalwedstrijd, en de KLM steeg op zonder clearance. Alle drie gebruikten ze niet 100% de voorgeschreven phraseology. Alle drie fout, alle drie – even veel? – schuld?
Roger Soupart, vraag het daar boven eens. De discussie zal op hoog niveau gevoerd worden, en een alwetende opperrechter is aanwezig. Volgens Jacob Veldhuyzen Van Zanten in elk geval wel.
Goof Bakker
