Stress is een risicofactor voor het ontwikkelen van psychische klachten. De coronacrisis is voor veel piloten en andere mensen die in de luchtvaart werken een belangrijke bron van stress, en dus ook een risicofactor voor het ontstaan van psychische aandoeningen, zoals angststoornissen en depressies.
De meeste mensen met een psychische aandoening hebben daar vooral zelf last van. Ze voelen zich bijvoorbeeld angstig of somber. In ernstiger gevallen kunnen mensen ook hun grip op de realiteit verliezen. Maar een heel klein percentage van de mensen met psychische klachten veroorzaakt gevaar voor anderen.
Ongelukken
Desalniettemin hebben de afgelopen decennia honderden passagiers hun leven verloren bij ongelukken die werden veroorzaakt doordat één van de piloten een psychische ziekte had. Het meest bekend is de Germanwings-ramp van 2015, toen een co-piloot zijn Airbus A320 met opzet tegen een berg in de Franse Alpen liet crashen. Er hebben echter meer van dergelijke ongelukken plaatsgevonden, zoals de opzettelijke crash van een DC-8 van Japan Airlines in 1982, ongelukken van Silk Air en Egyptair in de jaren ’90 en een crash van LAM Mozambique in 2013. In 2012 kwamen de levens van meer dan honderd passagiers aan boord van een A320 van JetBlue in gevaar toen de gezagvoerder ernstig verward raakte. Gelukkig kon de co-piloot het vliegtuig veilig aan de grond zetten.
Uitdaging
Dankzij zeer geavanceerde techniek en gestandaardiseerde procedures is de luchtvaart enorm veilig. Anno 2021 is de psychische gezondheid van de bemanningen een van de grootste uitdagingen voor verdere verbetering van de vliegveiligheid geworden. De uitdaging is dan wel om piloten niet ten onrechte aan de grond te houden. Zoals ik al schreef, de meeste psychische aandoeningen leiden niet tot gevaar voor anderen. Soms zal een verkeersvlieger misschien een tijdje niet kunnen werken, maar zeker als iemand een behandeling ondergaat moet het doel zijn te zorgen dat hij of zij zo snel mogelijk weer veilig kan vliegen.
Psychologische testen
Het liefste zou je natuurlijk van tevoren willen voorspellen of iemand een psychische aandoening gaat ontwikkelen of niet, en of die een gevaar kan opleveren. Niet om iemand zijn werk te ontnemen, maar om preventieve hulp te bieden. In de praktijk is dit echter heel ingewikkeld – en voor veel aandoeningen zelfs onmogelijk. Veel vliegopleidingen nemen psychologische testen af voordat ze studenten toelaten. Ook luchtvaartmaatschappijen voeren vaak een psychologisch onderzoek uit voordat ze nieuwe vliegers aannemen.
Echter, deze testen zijn gericht op het meten van vaardigheden die nodig zijn voor het werk van een commercieel piloot. Ze zijn doorgaans niet goed in het identificeren van piloten met psychische aandoeningen of een risico op het ontwikkelen daarvan. Er zijn weliswaar psychologische testen die de aanwezigheid van psychische aandoeningen kunnen vaststellen, maar voor de praktijk zijn ook deze doorgaans niet betrouwbaar. Veel piloten zullen hun klachten namelijk verzwijgen, uit angst dat het negatieve consequenties heeft voor hun carrière.
Daarnaast is er bij veel psychologische onderzoeken nog het risico van zogenoemde fout-positieve uitslagen, wat betekent dat mensen ten onrechte worden aangemerkt als dat ze een risico lopen op het ontwikkelen van een psychische aandoening.
Peer-support
Psychologische testen lijken dus niet de beste manier is om de vliegveiligheid op dit punt te verbeteren. Gelukkig hebben maatschappijen en pilotenvakbonden ook andere initiatieven ontwikkeld. Zowel in de Verenigde Staten als in Europa zijn zogenaamde pilot-peer support programma’s opgezet. Hierbij krijgen piloten met psychische problemen ondersteuning of coaching van hiervoor speciaal getrainde collega’s. Dit kan een goede oplossing zijn voor piloten met milde klachten. Voor piloten met ernstiger problemen is het belangrijk dat zij snel kunnen worden doorverwezen naar een professionele behandelaar.
Investeren in psychische gezondheid
Piloten die last van hebben van psychische klachten zouden niet het risico moeten lopen hun baan te verliezen of inkomensverlies te lijden, maar ondersteund moeten worden om weer veilig aan het werk te kunnen. Mocht dit echt niet mogelijk zijn, dan is ander passend werk bieden of een goede arbeidsongeschiktheidsverzekering belangrijk. Dit volgt naar mijn mening ook uit de in de luchtvaart bekende just-culture principes. De coronapandemie zorgt er momenteel voor dat maatschappijen op zoveel mogelijk fronten kosten moeten besparen.
Hopelijk gaat dat niet ten koste van aandacht voor de psychische gezondheid van piloten, cabinepersoneel en andere medewerkers. Op technologisch gebied is er in de luchtvaart ongelooflijk veel bereikt. Investeren in het mentale welzijn van de mensen die in de luchtvaart werken lijkt nu de beste manier om verdere vooruitgang te boeken. Psychologische testen lijken hiervoor niet de optimaal te zijn. Het aanbieden van ondersteuning en indien nodig behandeling kan daarentegen levens redden.
Dit artikel is in maart 2021 verschenen op Up in the Sky met dank aan Diederik de Rooy, psychiater (arts gespecialiseerd in psychische aandoeningen) en jurist met speciale aandacht voor de luchtvaartindustrie. Dit artikel is op persoonlijke titel geschreven.
Denk je aan zelfdoding of maak je je zorgen om iemand in je omgeving? Bel 0900-0113 of chat via 113.nl. Je kan natuurlijk ook altijd met je huisarts contact opnemen voor advies.
