Fokker is de meest bekende vliegtuigproducent van Nederland, maar bij lange na niet de enige. Eén van de vliegtuigconstructeurs die altijd in de schaduw van Fokker stond, was Frits Koolhoven. Over Koolhoven en zijn bedrijf heeft Dik Top in eigen beheer een boek uitgebracht. Up in the Sky sprak met de schrijver.
Dik Top woont sinds 1967 in Noorwegen, maar heeft nog altijd een sterke band met Nederland. Als geboren Soesterberger schreef hij verschillende boeken over de geschiedenis van het dorp en het vliegveld. In 1996 verscheen een eerste boek over Koolhoven. Na bijna 30 jaar was het tijd voor een nieuw boek.
De ondertitel “De meest briljante Nederlandse vliegtuigconstructeur” roept op z’n minst vragen op. Dik Top licht toe: ‘Dit is niet iets wat ik zelf heb verzonnen. In de jaren dertig waren er al diverse Engelse luchtvaarttijdschriften en Nederlandse insiders die Koolhoven zo omschreven. Ook andere bronnen stellen dat Koolhoven een briljant vliegtuigontwerper en -constructeur was. Fokker was veel meer een vliegtuigbouwer, hij liet het ontwerpen en construeren grotendeels over aan een team van medewerkers. Fokker was de betere zakenman, die goed aanvoelde waar vraag naar was. Koolhoven was geen goede verkoper. Een ontwerp van Koolhoven was nooit af, er waren altijd nog aanpassingen en verbeteringen nodig.’
‘In mijn jeugd hoorde ik van mijn ouders over Theo Coppers en Leendert Rombeek. Dat waren beide leerling-vliegers bij de LuchtVaartAfdeling (LVA, de toenmalige luchtmacht). Deze jonge luitenants huurden tussen 1928 tot 1930 kamers bij mijn ouders in Soesterberg. Coppers werd later testpiloot bij Koolhoven en is in 1940 neergestort met een Koolhoven, twee weken voor mijn geboorte. De verhalen over Coppers wekten mijn interesse, ik wilde er meer over weten. Met welk vliegtuigtype stortte hij neer, wie was Koolhoven? Bovendien hadden wij in mijn jeugd een kwartetspel met vliegtuigen, uit het begin van de oorlog. Daar stonden Fokkers op, maar ook een paar Koolhovens. Dat prikkelde mijn nieuwsgierigheid nog meer.’
Belangstelling
‘Begin jaren zestig, na mijn diensttijd, ben ik me verder gaan verdiepen in de historie van Koolhoven en ook in de historie van het vliegveld Soesterberg. Via via kwam ik in contact met de weduwe van Koolhoven. Sinds zijn overlijden in 1946 was er weinig belangstelling meer voor zijn werk. Dat ik wél interesse had in Koolhoven, viel duidelijk in goede aarde bij zijn weduwe. Ze heeft me veel verteld en ik heb ook veel fotomateriaal van haar gekregen. Via haar kwam ik weer in contact met andere oud-medewerkers van Koolhoven. Op die manier heb ik in slechts 2,5 jaar heel veel informatie kunnen verzamelen. Uiteindelijk kwam het in 1996 tot mijn eerste boek over Koolhoven, en nu is er dus dit tweede boek. In deze uitgave beschrijf ik niet alleen het leven en werk van Koolhoven, maar ook welke andere Nederlanders met fabriekjes en sommigen met fabrieken met Koolhoven concurreerden. En hoe hij ondanks alles deze niet alleen overleefde, maar in 1940 zelfs Fokker bijna had ingehaald.’
De loopbaan van Koolhoven begon in de auto’s, bij de Belgische autofabriek Minerva. Hij werkte daar als ingenieur en autocoureur. In 1909 kwam hij in België in aanraking met de vroege luchtvaart en zijn interesse was gewekt. In het volgende jaar nam hij vlieglessen in Frankrijk en in 1911 bouwde Koolhoven al zijn eerste vliegtuig op Soesterberg: de “Heidevogel”, een verbeterde versie van een Franse Farman III. ‘Via Frankrijk kwam Koolhoven in 1912 in Engeland terecht. Daar werd hij constructeur, eerst bij Armstrong Whitworth en later bij British Aerial Transport (B.A.T.). Daar werden diverse ontwerpen van Koolhoven geproduceerd, waaronder het jachtvliegtuig de F.K.23 Bantam en in 1919 de F.K.26.’ Dat laatste type was zelfs het eerste passagiersvliegtuig dat als zodanig ontworpen is.
Reputatie
Kort na het einde van de Eerste Wereldoorlog ging B.A.T. failliet. Koolhoven keerde terug naar Nederland en ging aanvankelijk aan de slag bij automobielfabriek Spyker. Na enkele jaren te hebben gewerkt voor het bedrijf “Nationale Vliegtuig Industrie” (NVI) begon Koolhoven in 1927 voor zichzelf. Hij richtte de “Vliegtuigenfabriek Koolhoven” op, die een onderkomen vond in een hangaar op vliegveld Waalhaven bij Rotterdam. ‘Koolhoven had duidelijk last van de slechte reputatie van sommige van de vliegtuigen van de NVI, zoals de F.K.31. Zijn ontwerpen hadden vaak uitstekende vliegeigenschappen, maar het handwerk liet te wensen over. Veel fabrieksmedewerkers waren onvoldoende geschoold, waardoor de afwerking niet goed was. Mede hierdoor kreeg Fokker meer orders van de KLM en defensie dan Koolhoven.’
Toch lukte Koolhoven het om enkele ontwerpen succesvol te verkopen. Zijn fabriek leverde 54 F.K.51 verkennings-/lesvliegtuigen aan de LVA, marine en de luchtvaartafdeling van het KNIL. Heimelijk leverde Koolhoven via tussenpersonen 28 F.K.51’s aan Spanje. Op dat moment was in Spanje een burgeroorlog gaande, en was er een verbod op het leveren van wapens aan de strijdende partijen. Door ze als “postvliegtuig” te leveren aan een handelaar in Frankrijk, werd dit wapenembargo omzeild. In totaal zijn er 160 F.K.51’s geproduceerd.
Recordtempo
Omdat de productiecapaciteit van Franse vliegtuigbouwers tekort schoot, zocht de Franse regering naar mogelijkheden in het buitenland. Zo kwamen ze begin 1938 uit bij Koolhoven’s fabriek op Waalhaven. In recordtempo ontwierp zijn team de F.K.58, tijdens de ontwikkeling bijgestaan door ir. Erich Schatzki. Ontwerper Schatzki had eerder een grote rol gespeeld bij Fokker bij de D.XXI en de G.1, maar werkte nu voor Koolhoven. Frankrijk bestelde 50 F.K.58’s, waarvan er uiteindelijk zo’n zeventien zijn afgeleverd. Deze zagen beperkt actie tegen de Duitsers in 1940.
Dik Top: ‘In juli 1939 plaatste Nederland een bestelling voor 36 toestellen, maar deze stonden in mei 1940 in de fabriek op motoren en andere onderdelen te wachten. Verder lijkt het er sterk op, dat de overheidsinstanties vaak de Koolhoven toestellen strenger beoordeelden dan die van Fokker. Ze konden altijd wel iets vinden wat niet helemaal in orde was. En dat terwijl Coppers boven Frankrijk in 1938 met een F.K.58 in een duikvlucht 880 km/u bereikte! Op de Parijse Luchtvaart Salon dat jaar werd de F.K.58 daarom aangeprezen als “het snelste vliegtuig ter wereld”.’
Gebombardeerd
Tijdens de Duitse inval in mei 1940 werd de sterk expanderende fabriek van Koolhoven op vliegveld Waalhaven gebombardeerd. Top: ‘Dit betekende het einde van zijn bedrijf. De technische ontwikkelingen op luchtvaartgebied zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog zo enorm snel gegaan, dat Koolhoven deze zonder een bestaande fabriek en zonder personeel nooit meer zou hebben kunnen inhalen. Hij overleed op 1 juli 1946 als gevolg van een hersenbloeding.’
Bijna 80 jaar na zijn overlijden zijn nog slechts enkele Koolhoven vliegtuigen bewaard gebleven. In het NMM in Soesterberg hangt een F.K.51, maar dat is een replica. In Groot-Brittannië heeft de Shuttleworth Collection een luchtwaardige F.K.41. Dit toestel is een door National Flying Services geassembleerde F.K.41 en werd in Engeland in licentie gebouwd door Desoutter. is ook een Koolhoven. Een originele F.K.23 Bantam, die ongeveer dertig jaar geleden door het Aviodrome en stichting Vroege Vogels is gerestaureerd, staat sinds 2013 in het Rijksmuseum. Het is het enige vliegtuig dat in het Rijksmuseum staat en onderstreept daarmee fraai de genialiteit van Koolhoven.
Het boek “Frits Koolhoven 1886-1946, de meest briljante vliegtuigconstructeur van Nederland” omvat 448 pagina’s, verdeeld over 23 hoofdstukken. In min of meer chronologische volgorde beschrijft Dik Top het leven en werk van Frits Koolhoven. Het boek is rijkelijk geïllustreerd met vele unieke foto’s. De uitgave geeft een uitgebreid beeld van welke vliegtuigen hij heeft ontworpen, ook toestellen die niet verder zijn gekomen dan de tekentafel of een prototype. Veel aandacht is er ook voor de menselijke aspecten. Het is dan ook geen boek vol met technische details, of een opsomming van alle Koolhoven vliegtuigen. De uitgave is zeker het meest omvattende boek tot nu toe over deze Nederlandse vliegtuigconstructeur.
- Frits Koolhoven 1886-1946, de meest briljante vliegtuigconstructeur van Nederland
- Geschreven door Dik Top
- Hardback | 448 pagina’s
- Inclusief DVD met bonus materiaal, verzorgd door Rob Hamann
- ISBN: 9789090397917 | Uitgeverij Repro-Holland BV, 2025 | € 59.95
- Te bestellen bij de uitgever via [email protected] en bij Flash Aviation en Aviation Megastore
Verschillend
