De CH-46/Boeing Vertol 107 Sea Knight was waarschijnlijk de grootste militaire helikopter ooit in gebruik in Zweden. Met de herkenbare dubbele rotor was de helikopter jarenlang een bekende verschijning boven Zweden. Naast enkele exemplaren in musea, is er nog één luchtwaardige Zweedse Sea Knight. Deze helikopter, die bekend staat als “Y70”, is gehuisvest op het vliegveld van Göteborg-Säve. Up in the Sky bezocht de Y70 en sprak met enkele vrijwilligers van “Vertolens Vänner” (“Vrienden van de Vertol”), de betrokken stichting.
De Zweedse type-aanduiding voor de CH-46/BV107 is “Helikopter 4” (Hkp.4). Tussen 1963 en 1966 ontving Zweden veertien Boeing Vertol 107 helikopters, waarvan vier voor de Zweedse marine. Deze maritieme versie (Hkp.4B) was uitgerust met radar, dipping sonar, dieptebommen en torpedo’s voor de taak van onderzeebootbestrijding (ASW, Anti Submarine Warfare).
Gebouwd in Japan
Begin jaren zeventig bestelde Zweden nog eens acht Hkp.4’s voor de marine. Deze waren bedoeld ter vervanging van de verouderde H-21/Hkp.1 “Flying Banana”. Omdat de H-46 op dat moment alleen nog in productie was bij de Japanse firma Kawasaki Heavy Industries, bestelde Zweden deze toestellen in Japan. De door Kawasaki gebouwde helikopters werden aangeduid als KV107-II en werden in Zweden Hkp.4C genoemd.
In d jaren tachtig verving de Zweedse luchtmacht (Flygvapnet) de Hkp.4 door haar opvolger, de Super Puma (Hkp.10). De Zweedse luchtmacht droeg vier Hkp.4A’s over aan de marine, waarna ze werden omgebouwd en uitgerust voor marinetaken. In 1998 besloot de Zweedse defensie tot oprichting van de “Forsvarsmaktens Helikopterflottilj” (Zweedse Defensie Helikopter Wing), waarin alle Zweedse militaire helikopters werden ondergebracht.
Na de eeuwwisseling besloot Zweden om ook de resterende veertien Hkp.4’s met pensioen te sturen. De bestelling voor een vervanger, in de vorm van de NH90, werd geplaatst in 2001. Onder meer vanwege forse vertraging in de levering van de NH90’s, was het pas in 2011 dat de allerlaatste Hkp.4 buiten dienst werd gesteld.
Bestemd voor het museum
Wat gebeurde er vervolgens met de Zweedse Sea Knight helikopters? Pelle Sellert was helikoptermonteur bij de Zweedse marine, van 1979 tot en met 2005. Als vrijwilliger bij “Vertolens Vänner” deelt hij nu zijn kennis over het helikoptertype. Pelle vertelt: ‘Tien van de Hkp.4’s zijn verkocht aan Columbia Helicopters, een Amerikaanse helikopterfirma. Één helikopter, de Y69, is zonder motoren en aandrijfmechaniek naar het “Aeroseum” museum gegaan hier in Göteborg, net ver van waar we nu zijn. Twee andere helikopters (Y70 en Y72) zijn ook hier gebleven, met als doel om de Y72 weer te laten vliegen. Een vierde Hkp.4 is naar het “Flygvapnet Museum” in Linköping gegaan, het grote luchtmachtmuseum daar.’
Topconditie
Kenneth Eriksson was monteur en boordwerktuigkundige op de Hkp.4 en de Super Puma. Inmiddels gepensioneerd, is Kenneth ook vrijwilliger bij Vertolens Vänner. Hij vertelt over de inspanningen om Y70 weer de lucht in te krijgen: ‘Het heeft zeven jaar geduurd voordat ze haar eerste vlucht kon maken na de buitendienststelling. Heel veel papierwerk ging eraan vooraf, om toestemming te krijgen van alle overheidsinstanties. We hebben haar steeds heel goed onderhouden, met alle reguliere checks die nodig waren om haar in topconditie te houden, ook toen ze nog niet mocht vliegen. In 2018 was het dan eindelijk zover: Y70 ontving een civiele registratie (SE-JLY) en kon eindelijk gaan vliegen!
Noodlot sloeg toe
Na enkele succesvolle jaren, sloeg in 2022 het noodlot toe. Pelle Sellert: ‘We hadden een flinke lekkage aan het hydraulisch systeem. Om dat weer te repareren kostte veel tijd én geld, de vervangende onderdelen waren namelijk erg duur. Pas in 2024 konden we pas weer gaan toewerken naar vliegende staat, wat eind 2024 dan ook lukte.’
‘We hebben enorm veel ondersteuning gehad van Columbia Helicopters, en ook van Patria Helikopters in Stockholm. Beide zijn echt heel behulpzaam geweest om Y70 weer te laten vliegen, het zou echt niet gelukt zijn zonder hen.’, licht Pelle Lindquist toe. Hij groeide op in de buurt van het vliegveld Säve, toen dat nog een vliegbasis was met de Hkp.4. Later werd hij piloot, eerst bij de Zweedse luchtmacht en vervolgens langdurig als helikoptervlieger bij de Zweedse politie. Sinds enkele jaren is hij vrijwilliger bij Vertolens Vänner, onder meer als fotograaf.
Hkp.4 Y70 in de hangaar van Vertolens Vänner op Säve in augustus 2026 © Jelle van den Broek 
Hkp.4 Y70 in de hangaar van Vertolens Vänner op Säve in augustus 2026 © Wytze van den Broek 
De Zweedse Hkp.4’s waren uitgerust met een lier © Leonard van den Broek 
Kenneth Eriksson bij het aandrijfmechanisme van de achterste rotor van Y70 © Leonard van den Broek
Eenvoudiger of juist moeilijker
Kenneth Eriksson voegt daaraan toe: ‘Boeing Helicopters heeft de typecertificatie overgedaan aan Columbia. Sinds 2005 is Columbia houder van het type certificaat, en de daarbij horende verantwoordelijkheden. Hoewel Y70 in Europa het enige vliegende exemplaar is van dit type, krijgen we nog steeds alle mogelijke steun van Columbia. Het onderhoud aan een helikopter van deze leeftijd is op een bepaalde manier eenvoudig: de leeftijd van de meeste onderdelen wordt geteld in vlieguren in plaats van dagen of jaren. Voor nieuwere typen wordt de levensduur van onderdelen geteld in vlieguren én in tijd. Desalniettemin is het steeds moeilijker om de juiste onderdelen te vinden.’
Naast de financiële bijdrage van donateurs van de stichting Vertolens Vänner, is het Aeroseum nog altijd de grootste sponsor van Y70. Kenneth: ‘Aeroseum betaalt de meeste van onze rekeningen, vooral de brandstof is onze grootste kostenpost.’ De oprichter van het museum, Roger Eliasson, is een voormalig helikoptervlieger op de Hkp.4 en squadroncommandant. ‘Hij vindt het geweldig om Y70 te zien vliegen, dus hij draagt er graag aan bij.’
Levende herinnering
Pelle Lindquist: ‘Het hoofddoel van het Aeroseum is om de herinnering levend te houden, zowel aan de luchtmachtbasis die hier gevestigd was van 1940 tot 1969, als de maritieme helikopterbasis van 1969 tot 2005. Met zijn achtergrond is het logisch dat Roger Eliasson een zwakke plek heeft voor dit helikoptertype. Zijn steun om een exemplaar vliegend te houden is daarbij onmisbaar!’
‘In Zweden is de Helikopter 4 ook vrij beroemd. Niet alleen vanwege de karakteristieke verschijning, al helpt dat natuurlijk wel. In de jaren tachtig haalde de Hkp.4 vaak de krantenkoppen, als het weer eens op jacht was naar Russische onderzeeërs. De voorganger, de Helikopter 1 (Boeing Vertol type 44, H-21), werd de “Flying Banana” genoemd vanwege de vorm van de romp. De Hkp.4 lijkt daar wel wat op en heeft de bijnaam geërfd. Veel mensen in Zweden herinneren zich de Hkp.4 dus als de “banaanhelikopter”, legt Kenneth uit.
Toekomstplannen
Hoe ziet de toekomst eruit voor de Y70? Pelle Lindquist: ‘We hopen dat ze gauw weer de lucht in kan, dit jaar of volgend jaar. We hebben nog onderhoudswerk te doen, onder andere moet er een accu vervangen worden. Maar de grootste horde is toch wel het papierwerk. Het was onze bedoeling om vliegend naar de vliegshow in Linköping te gaan. Dat was afgelopen augustus, vanwege het honderdjarig bestaan van de Zweedse luchtmacht. Helaas duurt het allemaal erg lang om alle papieren in orde te krijgen. De autoriteiten zijn allemaal erg meewerkend, ook onze mensen Vertolens Vänner zijn er hard mee bezig om het rond te krijgen. Maar het kost meer tijd dan we gehoopt hadden.’
Waardering
De Helikopter 4 ontving altijd veel waardering van de Zweedse bevolking. Pelle Sellert: ‘As een multi-role helikopter heeft het type ook veel “humanitaire” taken uitgevoerd, naast de militaire take zoals onderzeebootbestrijding en transport. Zo heeft de Hkp.4 ook geassisteerd bij bestrijding van bosbranden, is het ingezet voor patiëntentransport als vliegende ambulance en is het vaak ingezet voor reddingen op zee. Sommigen kunnen zich nog wel de ramp herinneren met de veerboot “Estonia” in 1994 in de Oostzee, maar dat is slechts één van de vele reddingsacties van de Hkp.4. De bevolking van Göteborg herinnert zich de Hkp.4 veel meer als een levensredder dan als een militaire helikopter of oorlogswapen. Mede hierdoor krijgen we nog altijd enorm veel steun voor de Y70.’
Kenneth voegt daaraan toe: ‘De Hkp.4 deed zelfs een aantal keren mee met “kerstboom vliegen”, maar op een andere manier dan je misschien al kent. In de jaren tachtig en negentig heeft een Hkp.4 een aantal keren een enorme kerstboom naar de Gustaf Adolfs Torg getransporteerd, het grote plein hier in Göteborg. En zelfs heel recent, wanneer mensen hier soms een Britse of Nederlandse Chinook zien vliegen, denken ze dat wij het zijn! Hopelijk kunnen ze binnenkort ook onze Y70 hier weer zien rondvliegen.’
Met dank aan Kenneth Eriksson, Pelle Sellert en Pelle Lindquist van “Vertolens Vänner” voor hun medewerking aan dit artikel.
