Bij KLM 337 keer de wereld rond | Interview

Hij was werkzaam in de confectie. Maar toen Erik Borger tijdens een wintersportvakantie in gesprek raakte met een stewardess besloot hij zijn hart te volgen. Vanuit zijn Amsterdamse woning blikt hij terug op zijn vliegende bestaan bij KLM.

Als eerste jongen van zijn klas ging Erik met het vliegtuig op vakantie. ‘Vliegen was in die tijd nog heel bijzonder’, herinnert hij zich. ‘De eerste keer vlogen we met Aviogenex in een Tupolev 134 naar het toenmalige Joegoslavië. En later ook nog een keer naar Spanje met LTU International Aiways in een Lockheed Tristar. Ik was helemaal onder de indruk van die manier van reizen. Ik dacht: dat wil ik ook wel.’

De wijde wereld in

Het liep anders. Althans, de eerste tijd. Erik kwam in de confectie terecht en werd bedrijfsleider in een herenmodezaak in Maastricht. ‘Op een gegeven moment dacht ik: óf ik ga een eigen zaak openen óf ik ga iets heel anders doen en weg uit Limburg. En toen raakte ik dus tijdens die wintersportvakantie aan de praat met een KLM-stewardess. Zij vertelde dat je in het verleden als steward een 5-jarig contract kon krijgen in de functie van Hofmeester Kort Verband. Omdat KLM de regels later voor mannen en vrouwen gelijktrok, had je de kans om als steward te komen werken met een contract voor onbepaalde tijd. Je moest een bepaalde leeftijd hebben, een bepaalde lengte. Dit bood een kans! Ik solliciteerde, werd uitgenodigd en keurig in het pak, met een stropdas om en nette schoenen aan, ging ik goed voorbereid naar het hoofdkantoor. En werd aangenomen. Ik was zó blij! Mijn leven zou in alle opzichten veranderen. Niet alleen verhuizen naar Amsterdam maar ook nog eens de wijde wereld in!’

Hier zit het

‘Met negen meiden en twee jongens volgde ik een intensieve opleiding op Schiphol-Oost’, vervolgt Erik. ‘Die duurde vier weken. Natuurlijk moet de service prima zijn. Maar waarvoor de cabin crew toch vooral aan boord zit is de flight safety. Het komt er in allerlei situaties op aan dat je weet hoe te handelen in noodsituaties. Wat moet je doen in geval van brand, een ontploffing, een landing op water. In een simulator wordt daarvoor geoefend. Met een vuurbestendig pak aan vuur blussen. Kinderen redden in een cabine vol rook. Jump en slides. Maar ook eerste hulp bieden bij calamiteiten. Reanimeren op een dummy. We leerden zelfs hoe je een navelstreng moet doorknippen bij een geboorte aan boord. Tijdens de opleiding deed ik twee vluchten als trainee, daarna kreeg ik mijn wing en mocht ik los. De eerste twee maanden vloog ik alleen op Europa. Dat kon zowel op de DC-9 als op de DC-8 zijn.’ Met een lach brengt hij een vlucht naar Rome in herinnering, met het Oranje Elftal aan boord. ‘Ruud Krol vroeg een biertje. Ik wist niet waar ik die kon vinden in die trolley, in welk laatje. Toen zei hij: “Hier jongen, hier zit het.”’

Pronkstuk met luxe

Na twee maanden vliegen op Europa volgde een cursus voor de Boeing 747. ‘De koningin onder de vliegtuigen’, zegt Erik. ‘Toentertijd het pronkstuk van elke luchtvaartmaatschappij. Algauw kwamen de DC-10 en de Airbus A310 ook in de vloot, waardoor de vluchten er anders gingen uitzien. Ach, die tijd van de 747 met de super lounge, de Royal Class-lounge nog boven in het upperdeck…’ Erik kijkt verlekkerd. ‘Daar was een bar waarachter een stewardess drankjes inschonk, de upperdeck-stewardess noemden we die, en er stonden luxe stoelen, zetels zeg maar, om tafeltjes. Er werden kleine hapjes geserveerd. Om te eten moesten de passagiers naar beneden, naar de neus in de 747, waar zich de Royal Class bevond. Ook daar straalde de luxe ervan af. Tafels werden gedekt met gesteven linnen, porseleinen borden en zilverbestek.  Er was een vijfgangenmenu met soep en kaviaar en de keuze uit verschillende luxe hoofdgerechten, zoals reerug, konijn, tarbot, Sint Jacobsschelpen, lamsvlees en ossenhaas. De catering had al wel het nodige voorwerk gedaan, maar de pantrysteward moest voor de verdere bereiding zorgen. Zo waren de ossenhazen die aan boord werden gebracht al wel even aangebakken door de catering, maar naar de wens van de passagier werden die vervolgens gebakken. De assistent-purser, die de leiding had over de Royal Class, ging de passagiers langs om te vragen hoe ze dat wilden: rare, medium of well done? De pantrysteward kreeg al die wensen door op een briefje. Ik heb in die periode ook steaks in een skillet met roomboter staan te bakken. Super de luxe en heel leuk om te doen. Dat kan je je tegenwoordig toch niet meer voorstellen?!’   

Representatief

Wie er in de Royal Class reisden? Erik: ‘Bijvoorbeeld leden van het Koninklijk Huis, politici, CEO’s van grote bedrijven, artiesten zoals David Bowie, Tina Turner en Rutger Hauer. In 1987 hadden we regisseur Fons Rademakers aan boord die toen een Oscar had gewonnen en die aan mij liet zien tijdens de terugvlucht naar huis.’ Het vliegen was in die tijd niet meer voorbehouden aan enkel de jetset. Dat een vliegreis voor Economy Clas-passagiers ook nog heel bijzonder was, bleek uit de manier waarop zij zich kleedden. Spijkerbroeken, korte broeken, T-shirts, truien en sneakers waren ver te zoeken. ‘Allemaal in een mooie jurk of pak.’ Met een brede lach vertelt hij: ‘Als wij als KLM’ers reisden was er ook een kledingvoorschrift. Als man moest ik een jasje met een stropdas dragen, dat was die tijd hè. Een messcherpe vouw in je broek, je leren schoenen keurig gepoetst. Als je in gesprek zou komen met iemand die naast je zat, en dat was dan een minister of wat dan ook, en ze hoorden dat je KLM’er was, moest je er natuurlijk wel representatief uit zien.’

Klimmen of glijden

‘In de 747 had je vier keukens, waaronder die lange galley pal achter de Royal Class, vervolgt Erik. ‘Dat was heerlijk werken, met alle ruimte. Bij de DC-10 waren er drie galleys waarvan één zich helemaal achterin bevond, onder de staartmotor. Het geluid daarvan drong heel erg door, ook voor de passagiers achterin. Vanwege die staartmotor hing de DC-10 altijd een beetje schuin. Daardoor was het richting cockpit voor ons altijd duwen geblazen met de trolleys. Richting staart was het een kwestie van tegengas geven. Klimmen of glijden noemden we dat. Maar de routes waarop de DC-10 vloog waren echt leuk, de Caribbean en Zuid-Amerika. Mijn eerste intercontinentale vlucht was met de DC-10 met eindbestemming Curaçao. De eerste slag was van Amsterdam naar Lissabon, een heel leuke stad. Daar logeerden we in het Sheraton Hotel. Daarna vlogen we door naar Caracas, Venezuela. Daar verbleven we dan één dag in het Sheraton Macuto Hotel, of zeg maar aan het strand. Ik wist niet wat me overkwam. Dan door naar Curaçao met een verblijf van drie dagen in het aan het strand gelegen Arthur Frommer Hotel. Daarna in omgekeerde volgorde terug naar Amsterdam. In totaal was je acht dagen onderweg. Daarvoor kreeg je zes dagen vrij.’

Twee maanden gestationeerd

‘Nu vliegt een machine linea recta bijvoorbeeld van Schiphol naar Buenos Aires en na een overnachting, eventueel nog met een dag extra rust, gaat dezelfde crew met diezelfde machine weer retour Schiphol’, vervolgt Erik. ‘In mijn tijd werd er van Schiphol naar Rio de Janeiro gevlogen, met toen nog een tussenstop van één of twee dagen in Lissabon. In Rio nam een daar gestationeerde bemanning het vliegtuig over om via bijvoorbeeld Buenos Aires naar Santiago de Chile te vliegen. Daar hadden ze dan afwisselend één of twee dagen rust en vlogen de kist vervolgens op dezelfde manier weer terug naar Rio. En die oorspronkelijke bemanning die in Rio had kunnen uitrusten, vloog er dan weer mee terug naar Europa. Zo ging dat. Zelf ben ik twee maanden in Rio gestationeerd geweest. KLM had een gedeelte van Rio Flat-Services gehuurd, een prachtige moderne toren in Leblon, het mooiste gedeelte van Rio, vlak bij het strand. Ik voelde me de koning te rijk in dat appartement met alles erop en eraan, inclusief ontbijtservice, laundry service en iemand die elke dag kwam schoonmaken. Na mijn stationering bleef ik er nog een tijdje wonen omdat ik mijn winter- en zomerverlof aan elkaar had gekoppeld. Ik had mijn daggelden gespaard en heb een heerlijke tijd gehad.’

Het water in gekieperd

Een bij de KLM-crew geliefde bestemming was Bangkok, Thailand, het knooppunt voor vluchten van naar Manila, Taipei en Singapore. Op deze plek ontmoetten tientallen crewleden elkaar als gevolg van de vier blauwe 747’s die er dagelijks aankwamen: twee op weg naar het Verre Oosten en twee terug naar Schiphol. Erik: ‘We hadden daar ons eigen KLM-hotel Plaswijck, het latere Baan Thara. Net een dorp, onze eigen oase met een zwembad en een bar.’  Met genoegen verhaalt Erik over de dagen dat de KLM-stewardessen overal ter wereld op hetzelfde moment met een nieuw uniform van Nina Ricci voor de dag moesten komen. ‘Ze namen dus ook hun nieuwe uniform op de route mee. We waren in die periode in Colombo en hadden bedacht dat alle stewardessen in hun oude uniformen het zwembad in zouden duiken om er afscheid van te nemen. Op het moment suprême kreeg ik ook zo’n uniform aangetrokken en werd ermee het water in gekieperd. We hebben zó gelachen! Maar het gebeuren kreeg nog een staartje. De dag daarop werden we als deadheading crew opgestuurd naar Karachi. Dus zaten we niet werkend in de Business Class bij Air India in uniform aan boord. De dames zagen er picobello uit in hun nieuwe uniform. Juist toen het eten werd opgediend kwamen we in een luchtzak terecht, een flinke luchtzak zoals ik in mijn hele carrière nog nooit had ervaren. Het eten vloog tegen het plafond en al die nieuwe uniformen zaten onder de smurrie. Gelukkig had in die tijd elk hotel een laundry service, een quick landry service zelfs. De uniformen zijn daar afgegeven en kwamen weer als nieuw terug. Gelukkig maar!’

Voor zichzelf

Smeuïg verhalend brengt Erik gezagvoerders van de oude stempel in herinnering. ‘Als je dan op een bestemming aankwam en met de bus naar het hotel werd gebracht, moest zo’n man voorin zitten. Niemand anders mocht daar zitten. Tijdens een stop van vijf dagen in Santiago in Chili was afgesproken dat wij zouden gaan skiën. Onze captain had voor zichzelf een taxi gereserveerd en ging alleen. Maar het tegenover gestelde gebeurde ook, hoor. In Anchorage vroeg een gezagvoerder wie er zin had mee te gaan om op zalm te vissen. Het ligt uiteindelijk toch allemaal aan de persoon.’

Hanenbal en stessenbef

Alhoewel de cockpit crew veelal nog uit twee mannen bestaat, is het een zeldzaamheid dat de gehele crew gevormd wordt door manvolk. ‘Als dat dan toch eens gebeurde spraken we van een hanenbal’, zegt Erik. Hij schudt nog enkele voorbeelden van dit speelse vakjargon uit de mouw. ‘De vluchten op Japan noemden we onder elkaar ook wel de wasmachinevluchten. Van Amsterdam vloog je naar Tokio of een andere bestemming in Japan, waar je je soms nachten overbleef en veel daggeld voor meekreeg. Daarvan kon je dus thuis dure aankopen doen. In onze tijd had je ook de Beatrix-jas, die term heb ik erin gegooid. Dat betrof een lange jas voor de stewardessen, met enorme schoudervullingen zoals Beatrix in die tijd ook had. En dan deze: een stessenbef voor een roodverbrand decolleté. En nog altijd actueel: favela voor de Economyclass.’

Mag ik uw aandacht?

Op hun beurt wordt de cabin crew ook geconfronteerd met speciaal woordgebruik van passagiers. Erik: ‘In Zuid-Amerika sissen Spaanstalige passagiers soms “Psss, psss”, als ze iets willen. Nou, toen ik dat de eerste keer hoorde, dacht ik: nou, daar reageer ik niet op. Maar dat “Psss, psss” betekende eigenlijk: “Permisso, mag ik uw aandacht? Permisso.” Nigerianen zeggen in hun taal heel veel in de gebiedende wijs. Als je dat niet wist en dan van zo’n passagier bijvoorbeeld hoorde: “Hey you, bring me coke”, kon dat nogal dwingend over komen. Maar die directe manier van praten heeft een heel andere betekenis, het is zelfs een beleefdheidsvorm.’

Bidden

Zowel de cursus ‘Culturen aan boord’ als de training ‘Agressie aan boord’ die Erik volgde, kwamen ook zo nu en dan goed van pas. ‘Want al zijn het bijna altijd Nederlanders die er gebruik van maken om, in geval een vlucht overboekt is, voor een vergoeding in de vorm van een voucher wel te willen omboeken naar een andere vlucht, zijn er nationaliteiten die het met bepaalde regels minder nauw nemen en daar moet je dan wel een weg in zien te vinden’, zegt hij. ‘Orthodox-joodse passagiers die als de zon opkomt het gangpad willen gebruiken om te bidden terwijl jij, twee uur voor de landing, het ontbijt moet serveren. Dan moet je in gesprek met die mensen en dat levert soms best lastige situaties op. Op vluchten naar Pakistan en India namen sommige passagiers het minder nauw met de hygiëne. Daarom hadden we swipers aan boord, die vlogen mee van A naar B om de toiletten en de gangpaden schoon te houden en afval op te ruimen.’

Cocaïnebolletjes

Een paar keer maakte Erik mee dat vanwege een medisch noodgeval een ongeplande landing moest worden gemaakt. Dat resulteerde niet altijd in een goede afloop. ‘In de grote galley van de 747 stond een passagier, een jongeman. Ik vroeg wat er aan de hand was. Hij voelde zich misselijk, koortsig. Zijn ogen rolden. Ik zei hem te willen helpen, maar dat hij wel eerlijk antwoord moest geven. “Wat heb je geslikt?”, vroeg ik. “Cocaïnebolletjes”, antwoordde hij. En die waren dus geknapt. Na mijn melding bij de captain zijn we in Kaapstad geland en is hij met spoed naar het ziekenhuis gebracht. Later hoorde ik dat hij was overleden.’ 

Minpuntjes

‘Het werk is voor een bemanning soms ook zwaar’, stelt Erik. ‘Passagiers kunnen heel veeleisend zijn. Nou, dat trekt energie uit je weg, hoor. En je hebt te dealen met temperatuurverschillen, nachttrajecten, tijdsverschillen. Als je vanuit Nederland in de winter vertrok met sneeuw en je kwam op Curaçao aan en daar was het dan 32 graden met vijf uur tijdsverschil, gaf dat je een gigantische boost, maar als je dan weer terugvloog kreeg je een klap van een nacht overslaan, het temperatuurverschil en tijdsverschil. De jetlag. Ik heb het altijd allemaal redelijk goed kunnen opvangen met gezond leven en eten, veel sporten, na een vlucht vaak zwemmen of een sauna nemen. En gelukkig ben ik een heel goede slaper. Ook je sociale leven thuis is soms moeilijk om te onderhouden. Je bent vaak en veel weg. Vooral in die tijd toen ik begon, was ik dagen van huis. Bij een Sydney-vlucht was je bijna twee weken onderweg. Afspraken waren vaak moeilijk te maken. Een week van tevoren kreeg je per post je indeling en dan kon je naar alle bestemmingen ter wereld vliegen, of het nou een korte of een lange reiscyclus werd. Dus als iemand vroeg: Erik, kom je naar mijn verjaardag, of huwelijk of jubileum, of ga je mee naar een concert of naar dit of dat, kon ik nooit ja zeggen, want ik wist het niet van tevoren. Dat vond ik erg lastig. Dat zijn de minpuntjes.’

Inzicht

De 23 jaar die hij bij KLM vloog had Erik voor geen goud willen missen. ‘We hebben zoveel leuke dingen gedaan’, zegt hij. ‘Ben je in Australië dan ga je met de bemanning op pad. Je gaat dingen doen, tours maken. In Thailand ga je heerlijk uiteten, je laat je masseren, je doet een kookcursus. Japan is een totaal andere wereld. Dan ga je naar een tempel of naar de geisha’s en kijkt je ogen uit naar jongeren die met oranje of roze haar rondlopen. In New York zijn zoveel dingen te zien en te doen, zoals lekker fietsen in Central Park, naar Broadway of een expositie in het Guggenheim. In Los Angeles huurde ik vaak een auto om zomaar wat rond te rijden en me te vergapen in Beverly Hills. In Zuid-Afrika ging ik graag naar de Tafelberg, met een prachtig uitzicht over Kaapstad. Of ik fotografeerde pinguïns op Boulders Beach vlak bij de stad. Of deed met de crew een braai, dat is een barbecue waarbij de Zuid-Afrikaanse wijnen natuurlijk heerlijk smaken. In Ghana lag ons hotel destijds aan het strand. Bij een bezoek aan de markt zie je daar ook de andere kant van een land, de eenvoud, de armoede soms. Dat blijft je bij, evenals de vriendelijkheid van mensen. Vliegen heeft me veel inzicht gegeven in andere culturen. Wat ik allemaal heb beleefd komt natuurlijk alleen maar over als een droom, maar doodmoe van het werken ben je ondertussen ook steeds.’

Andere veiligheidsnormen

In de tijd van vlak na het communisme vloog ik voor het eerst naar Rusland. Mensen stonden in rijen te wachten om bijvoorbeeld een fles melk te kopen. Ik werd er eens aangesproken of ik mijn jasje en jeans wilde verkopen. De KLM-crew was in Moskou ondergebracht in zo’n typisch staatshotel met een gaarkeuken. Als ontbijt kregen we keiharde, doorgekookte eieren, een glas melk en een paar plakken witbrood. Mollige Anoushka’s met witte mutsen stonden er in dampende pannen te roeren. En dan denk je: in wat voor wereld ben ik nu weer beland. Als KLM-crew zijn we wel eens opgestuurd met een Tupolev van de Russische maatschappij Aeroflot. Onze captain zei: “Voel eens onder je stoel, daar zitten geen lifevesten.” Heel andere veiligheidsnormen golden daar dan bij KLM.”

Wingman

Na ruim 15.000 vlieguren, dat is ongeveer 337 keer de wereld rond, oftewel ruim zeventien keer op en neer naar de maan, ging Erik bij KLM met pensioen. Niet dat hij daarna is gaan stilzitten. Terwijl zijn partner Mark Zegeling in 2009 begon met het schrijven over de geschiedenis en architectuur van de monumenten die model hebben gestaan voor de KLM-huisjes, werd Erik enkele jaren later de uitgever van de boeken en organiseerde dat alles achter de schermen op rolletjes liep. ‘Mark noemt mij zijn wingman, wat in de luchtvaart zoveel betekent als steun en toeverlaat’, zegt hij. ‘Nadat de boeken in het Engels en Chinees waren vertaald zijn we samen op pad gegaan, van Japan tot China, van Singapore tot Canada, om ze te promoten. Die reis gaat nog altijd door. We werken nu ook aan een ruim 100-delige Engelstalige serie podcasts met in elke aflevering het verhaal achter een huisje. In principe is het een project van ons beiden, maar het zou misschien wel logisch zijn dit verder in cocreatie met KLM te ontwikkelen.’

Huwelijkscadeau

Tijdens zijn jaren in de lucht maakte Erik nooit mee dat het uitdelen van KLM-huisjes tot gedoe tussen passagiers onderling leidde. ‘Sommige mensen azen op dezelfde nummers en dat leverde soms teleurgestelde gezichten op’, vertelt hij. ‘Tijdens de vlucht wel eens gevraagd of we een bepaald nummer aan boord hadden om alvast te reserveren. Als het huisje er dan niet was, vonden ze dat oprecht jammer. Altijd vond ik het weer opmerkelijk dat zakenmannen als kinderen zo blij kunnen zijn met een huisje. Businessclass-passagiers krijgen er standaard één. Maar als we vroeger een bruidspaar aan boord hadden, om het even in welke klasse, kreeg dat een zogenaamde special: het Paleis op de Dam in Delfsblauw, met jenever voor twee personen. Op een plateau boden we het aan als huwelijkscadeau, met natuurlijk ook nog een glas champagne erbij. Dat maakte zo’n stel altijd blij.’

Nominatie

Vaak komt van het één het ander. Toen Erik samen met Mark in Naarden op een beurs stond om hun boeken over de KLM-huisjes te promoten, stond ontwerper Maroeska Metz naast hen. Ze is onder andere ook bekend van haar spraakmakende deelname aan “Heel Holland Bakt”. ‘Op een gegeven moment kwam ze naar ons toe, bekeek onze boeken en omdat ze die prachtig vond, vroeg ze of wij haar konden helpen met het uitgeven van een kookboek met 400 recepten dat ze voor haar kinderen had gemaakt. We maakten een afspraak zodat ik het proefexemplaar dat ze gemaakt had, kon bekijken. Ik ben gek op koken. Bij mijn moeder stond ik al altijd met mijn neus bij de pannen en vroeg altijd wat dit en hoe dat, en probeerde dat zelf vervolgens uit. Ik nam het boek van Maroeska mee naar huis om elke dag één van haar recepten te maken. Uiteindelijk kozen we er 120 uit om te publiceren. Die moesten opnieuw worden bereid, zodat alles echt klopte. Vervolgens fotografeerde Maroeska alles. Bij alle recepten plaatsten we in het boek bovendien een video, te bekijken door een QR-code te scannen. Dat was toen nog helemaal niet in. Alles bij elkaar resulteerde het in een nominatie voor het mooiste kookboek van 2018.’  

Meteen weer thuis

Na zijn pensionering ging Erik als vrijwilliger aan de slag. De trainingen die hij bij KLM had gevolgd kwamen daarbij goed van pas. Zo trad hij bij Buren1018 op als mediator in burenconflicten, en begeleidde hij binnen het project Veilige Haven van de Schorer Stichting, jongeren uit diverse culturen die worstelden met de acceptatie van hun geaardheid door hun omgeving. Of hij het vliegen mist? ‘Ja, soms wel’, geeft hij toe. ‘Als wij nu op vakantie gaan of een reis maken om onze boeken te promoten, en we stappen in zo’n blauwe vogel en ik zie de crew waarvan ik soms nog iemand ken, dan voel ik me meteen weer thuis.’

Lees ook: KLM-huisjes als strepen op het uniform van een piloot | Interview

KLM-huisjes als strepen op het uniform van een piloot