Precies overmorgen, maar dan 37 jaar geleden, vloog de SAAB Gripen voor het eerst. Op 9 december 1988 maakte het prototype van de JAS39 Gripen haar eerste vlucht vanaf Linköping in Zweden. Na een moeizame aanloop is de Gripen inmiddels het best verkopende gevechtsvliegtuig van het Zweedse SAAB.
Ooit was de Gripen zelfs in de race als vervanger van de F-16. In 2008 bood SAAB 85 exemplaren van de nieuwste Gripen-versie aan, voor een vaste prijs van bijna 5 miljard euro. Deze prijs was aanzienlijk lager dan wat Nederland had uitgetrokken voor de vervanging van de F-16. Uiteindelijk koos Nederland toch voor de F-35, het Amerikaanse “neusje van de zalm”. Nederland wilde graag het beste van het beste, en voelde zich misschien niet helemaal thuis in het rijtje van Gripen gebruikers: Zuid-Afrika, Brazilië, Hongarije, Tsjechië, Thailand. “Het kost wat, maar dan heb je ook wat” is zeker van toepassing: in de meest recente 25e voortgangsrapportage over de F-35 staat dat Nederland inmiddels ruim 7 miljard euro heeft uitgegeven aan de F-35. Heeft Nederland iets gemist door niet de Gripen aan te schaffen?
Viggen-opvolger
Eind jaren zeventig begon Zweden met de zoektocht naar een opvolger voor de SAAB J35 Draken en de SAAB 37 Viggen. Het toestel moest kleiner zijn in afmetingen dan de Viggen, maar wel minstens net zoveel bewapening mee kunnen nemen. Ook moest het nieuwe vliegtuig van korte geïmproviseerde startbanen kunnen opereren, zoals in Zweden gebruikelijk is. Verschillende buitenlandse vliegtuigtypen passeerden de revue, maar uiteindelijk besloot de Zweedse regering om SAAB de opdracht te geven om een nieuw toestel te ontwikkelen.
In 1982 sloot de Zweedse regering een eerste contract met SAAB voor de ontwikkeling van vijf prototypes en een initiële productieserie van dertig exemplaren. In 1987 werd het eerste toestel gepresenteerd, dat inmiddels de type-aanduiding JAS39 had gekregen. JAS staat daarbij voor Jakt (jacht, luchtverdediging) Attack (grondaanval) Spaning (verkenning). Als naam is Gripen (griffioen) gekozen; dit fabeldier komt ook voor in het logo van SAAB.
Crashes
Door problemen met het “fly by wire” besturingssysteem, kon het prototype pas eind 1988 zijn eerste vlucht maken. Begin 1989 crashte het prototype bij de landing op het vliegveld van Linköping. Het bleek dat de problemen met het besturingssysteem de crash hadden veroorzaakt. Na aanpassingen in de software van het flight control system hervatte SAAB halverwege 1990 het testprogramma. Helaas bleken nog niet alle problemen verholpen. In augustus 1993 crashte het tweede prototype tijdens een vliegshow in de buurt van Stockholm. De tweede crash, voor de ogen van het publiek, zorgde voor controverse en negatieve publiciteit rondom de Gripen. Uiteindelijk werden de problemen met het flight control system opgelost en het testprogramma hervat. Mede dankzij steun vanuit de Zweedse regering kon toch SAAB verder gaan met de ontwikkeling van de Gripen.
JAS39A Gripen in winterse omstandigheden op Luleå-Kallax in 2004 © Leonard van den Broek 
JAS39A Gripen in winterse omstandigheden op Luleå-Kallax in 2004 © Leonard van den Broek 
JAS39A Gripen in winterse omstandigheden op Luleå-Kallax in 2004 © Leonard van den Broek 
Close up van Zweedse Gripen-piloot © Leonard van den Broek
De eerste dertig Gripens, “Batch I JAS39A”, werden geleverd aan de Zweedse luchtmacht tussen 1993 en 1996. Eén van deze dertig werd overigens gebruikt als prototype voor de JAS39B tweezitter. Een tweede productieserie bestond uit 110 Gripens (96 JAS39A en 14 JAS39B). De laatste exemplaren van deze serie (“Batch II”) ontvingen al een aantal upgrades in onder meer de cockpit. Ook kregen deze toestellen een bijtankbuis en zijn ze volledig NAVO-compatibel . Deze verbeterde versie van de Gripen kreeg als type-aanduiding JAS39C. Vanaf 2007 zijn 31 JAS39A/B’s voor de Zweedse luchtmacht gemoderniseerd naar Gripen C/D standaard.
Export
Inmiddels hebben diverse andere luchtmachten de Gripen eveneens in gebruik genomen. In 1999 was Zuid-Afrika de eerste exportklant voor de Gripen. In 2003 en 2004 tekenden Hongarije en Tsjechië leasecontracten met SAAB voor langdurig gebruik van de Gripen. Later volgden Thailand en Brazilië. Hieronder een overzicht van alle huidige gebruikers van de Gripen.
Zweden
De Zweedse luchtmacht was de eerste afnemer van de Gripen en nog altijd de grootste gebruiker van het toestel. Op dit moment beschikt de Zweedse luchtmacht over bijna 100 Gripens (JAS39C/D). De JAS39C vormt nog altijd de ruggengraat van de Zweedse gevechtsvloot. Zweden heeft nog eens zestig exemplaren van de JAS-39E besteld. Dit is de “volgende generatie” Gripen, waarover later meer. Uiteindelijk wil Zweden een mix behouden van veertig Gripen C/D’s en zestig Gripen E/F’s.
JAS 39C Gripens van de Zweedse luchtmacht in 2012 © Leonard van den Broek 
JAS 39C Gripen van de Zweedse luchtmacht © Leonard van den Broek 
Zweedse JAS-39C Gripen landend op Leeuwarden tijdens Ramstein Flag 2025 © Leonard van den Broek 
Zweedse JAS-39C Gripen in de landing op Leeuwarden tijdens Ramstein Flag 2025 © Leonard van den Broek
De Zweedse Gripens zijn gestationeerd op de vliegbases Luleå-Kallax, Ronneby en Såtenäs. Såtenäs is tevens de trainingslocatie voor Zweedse en buitenlandse Gripen-vliegers. Net als de eerdere SAAB-gevechtsvliegtuigen is de Gripen zo ontworpen, dat het ook bij winterse temperaturen goed functioneert. Een lid van het Zweedse grondpersoneel op Luleå (in Noord-Zweden) vertelde in 2004: “De toestellen staan gewoon buiten, ook ’s winters. De computers en de cockpit worden verwarmd met warme lucht, maar de motor heeft geen extra verwarming nodig. Zelfs bij min 30 graden kan de motor gewoon gestart worden – een betere koude start dan de meeste auto’s!”
Zuid-Afrika
De Zuid-Afrikaanse luchtmacht was de eerste buitenlandse afnemer van de Gripen. In 1999 tekende Zuid-Afrika een contract voor de levering van zeventien JAS39C’s en negen JAS39D’s. De toestellen werden tussen 2006 en 2012 afgeleverd. Zuid-Afrika schafte de Gripens aan ter vervanging van de Atlas Cheetah, een doorontwikkeling van de Mirage III. De Zuid-Afrikaanse Gripens van 2 squadron “Flying Cheetahs” staan gestationeerd op SAAFB Makhado, ten noordoosten van Johannesburg. Beperkte budgetten hebben geleid tot gebrekkig onderhoud en onvoldoende beschikbaarheid van reserve-onderdelen. In 2013 besloot Zuid-Afrika al om de helft van de Gripens langdurig op te slaan. In 2021 stonden de resterende Gripens ook al enige tijd aan de grond. Door deze perikelen is de operationele inzetbaarheid van de Zuid-Afrikaanse Gripens al geruime tijd ernstig beperkt. In 2023 is het onderhoudscontract met SAAB vernieuwd, maar dus slechts voor de helft van de Gripen-vloot. Eerder dit jaar verschenen opnieuw berichten in media dat slechts enkele van de Zuid-Afrikaanse Gripens inzetbaar zijn.
Hongarije
Nadat Hongarije in 1999 lid werd van de NAVO, wilde het de MiG-21 en MiG-29’s vervangen door een toestel van Westers fabrikaat. De verwachting was dat Hongarije zou kiezen voor de F-16, maar in 2001 viel de keuze toch op de Gripen. Met SAAB sloot het Oost-Europese land een tienjarig leasecontract voor twaalf toestellen, met de mogelijkheid tot koop. Langdurige onderhandelingen over de details resulteerden uiteindelijk in een herziening van de overeenkomst. Uiteindelijk werd in 2003 dan toch de deal gesloten voor de lease van veertien toestellen. Het leasecontract werd in 2012 met tien jaar verlengd. Vorig jaar maakte Zweden bekend dat Hongarije vier extra Gripens afneemt van SAAB. Deze vier toestellen worden direct van SAAB gekocht, de overige veertien toestellen worden in 2026 eveneens eigendom van Hongarije.
Tsjechië
Net als Hongarije, was Tsjechië bij het begin van deze eeuw op zoek naar vervanging voor de verouderde MiG’s van Russisch fabrikaat. Diverse vliegtuigtypen werden overwogen, waaronder de Lockheed Martin F-16, Eurofighter Typhoon en de SAAB Gripen. Na langdurige onderhandelingen sloot Tsjechië in 2004 een lease-overeenkomst voor veertien Gripens, waarvan twee JAS39D tweezitters. In 2005 ontving de Tsjechische luchtmacht alle Gripens, in datzelfde jaar nam Tsjechië afscheid van de MiG-21.
Eerder dit jaar werd bekend dat Tsjechië voor een tweede keer het leasecontract met SAAB heeft verlengd, nu tot 2035. Vanaf 2027 zal Tsjechië het wel met twee toestellen minder moeten doen. De verlenging is mede tot stand gekomen met het oog op de introductie van de F-35 bij de Tsjechische luchtmacht. Vorig jaar besloot het Oost-Europese land tot aanschaf van 24 Lockheed Martin F-35’s.
De Tsjechische Gripens staan alle gestationeerd op Čáslav, ten oosten van Praag. Het 211. tacticka letka vliegt met de Gripens, dit squadron heeft een tijger in het embleem. De afgelopen jaren is deze eenheid opvallend creatief geweest met versierde staarten. Voor vrijwel elke Tiger Meet kregen één of meer Gripens een speciale beschildering.
Tsjechische JAS39C met tijgerstaart © Leonard van den Broek 
Tsjechische JAS39C met kleurrijke tijgermarkings © Leonard van den Broek 
Tsjechische JAS39C met tijgerstaart © Leonard van den Broek 
Tsjechische JAS39C met tijgerstaart © Leonard van den Broek 
Tsjechische JAS39D met speciale beschildering © Leonard van den Broek
Thailand
Thailand plaatste in 2007 een eerste bestelling voor zes JAS 39C/D Gripens, in 2010 volgde een tweede order van zes toestellen. Tussen 2011 en 2013 werden de Gripens afgeleverd. Inmiddels beschikt Thailand nog over elf Gripens, één JAS39C ging verloren bij een crash in 2017. In augustus 2025 werd bekend dat Thailand haar F-16A/B gevechtsvliegtuigen wil vervangen door de Gripen E/F. Een eerste bestelling voor vier toestellen is inmiddels geplaatst bij SAAB. Thailand heeft op dit moment twaalf F-16’s van bijna veertig jaar oud. De kans is dan ook groot, dat SAAB een vervolgorder tegemoet kan zien.
Brazilië
In 2013 koos Brazilië voor de nieuwste versie van de JAS39, de Gripen NG. Dit toestel moet de Mirage 2000C en de F-5 gaan vervangen. De andere kandidaten, de Dassault Rafale en de Boeing Super Hornet, hadden het nakijken. De mogelijkheid tot licentiebouw in Brazilië, volledige overdracht van technologische kennis, en optie om te mogen exporteren naar landen in bijvoorbeeld Latijns-Amerika zullen geholpen hebben in de keuze voor de Gripen. In 2020 ontving Brazilië de eerste Gripen, die als type-aanduiding F-39E kreeg.
In 2023 is Embraer begonnen met de productie van F-39’s voor de Braziliaanse luchtmacht. Inmiddels heeft Brazilië 36 Gripens definitief besteld, met de verwachting dat vervolgorders niet zullen uitblijven. Bij de onderhandelingen tussen Zweden en Brazilië over de aanschaf door Zweden van de Embraer C-390, zou ook worden gesproken over een tegenorder van extra Gripens.
Gripen New Generation
Inmiddels dient de volgende generatie van de Gripen zich aan. Aanvankelijk kreeg deze versie de naam “Gripen NG” (voor “New Generation”), inmiddels is het omgedoopt tot JAS39E/F (“Gripen E/F”). De Zweedse luchtmacht heeft recent de eerste van zestig bestelde Gripen E’s in ontvangst genomen. Naast Brazilië en Thailand heeft ook Colombia de Gripen E besteld. Dankzij de mondiale ontwikkelingen tonen meer landen interesse in de Gripen als niet-Amerikaans alternatief. Zo heeft Peru serieuze interesse in de Gripen. Oekraïne ondertekende samen met Zweden afgelopen oktober een intentieverklaring voor de levering van een groot aantal Gripens aan Oekraïne.
En heeft Nederland veel gemist, door de F-35 aan te schaffen in plaats van de Gripen? Met de F-35 heeft Nederland wel een vijfde generatie gevechtsvliegtuig met stealth eigenschappen, zeg maar een vliegtuig in de categorie “Champions League-winnaar”. Daarmee vergeleken is de Gripen hooguit landkampioen. En in 2013 was kiezen voor een Amerikaans vliegtuig vanzelfsprekender dan in 2025. Bij het besluit over een dergelijke aanschaf spelen allerlei (politieke en andere) overwegingen mee – die vaak belangrijker zijn dan de prijs.
Nu te bestellen: Transavia's Retro A321neo!🤩
Pre-order nu in de nieuwe webshop! Let op: limited edition, dus wees er snel bij!
Verschillend
VWO