SAAB Viggen: de Zweedse tegenhanger van de F-16

Precies vandaag, maar dan 59 jaar geleden, vloog de SAAB Viggen voor het eerst. Op 8 februari 1967 maakte het prototype van de SAAB model 37 haar eerste vlucht vanaf het Zweedse vliegveld Linköping. Wat maakt dit iconische gevechtsvliegtuig zo uniek?

In de jaren vijftig begon SAAB met de ontwikkeling van een opvolger voor de J32 Lansen en de J35 Draken. Een groot aantal concepten passeerde de revue, met allerlei verschillende vleugelvormen en motorconfiguraties. Het toestel moest aan verschillende eisen voldoen. Zo moest de nieuwe straaljager kunnen opereren van relatief korte start- en landingsbanen (500-800 meter lengte), ook als deze geïmproviseerd zijn, bijvoorbeeld een snelweg, en onder winterse omstandigheden. De Zweedse luchtmacht wil niet afhankelijk zijn van verwarmde hangaars, dus het toestel moet een “koude start” goed aankunnen. Verder was het nieuwe vliegtuig vooral bedoeld als geïntegreerd wapensysteem voor het aanvallen van gronddoelen. Pas later werd de taak van onderscheppingsjager toegevoegd aan het pakket van de Viggen.

Mach 2: SAAB Viggen moest snel zijn

Een andere eis voor de Viggen was snelheid: supersonisch op lage snelheid, Mach 2 op grote hoogte. Oorspronkelijk had SAAB een Rolls-Royce straalmotor op het oog. Toen Rolls-Royce stopte met de ontwikkeling van deze Medway straalmotor, moest SAAB op zoek naar een alternatief. Volvo nam de Amerikaanse Pratt&Whitney JT8D turbofan, de motor van de Boeing 727 en de Douglas DC-9, als basis. Het oorspronkelijke motorontwerp werd ingrijpend aangepast en doorontwikkeld tot de Volvo RM8. Deze straalmotor kreeg onder meer thrust reversers (straalomkeerders) om de landing de verkorten, en een naverbrander.

Revolutionaire vleugels

Het vleugelontwerp van de Viggen was destijds revolutionair, met kleine voorvleugels (canards) geplaatst vóór de grote deltavleugel. De kleine voorvleugels gaven voornamelijk extra lift en waren niet zozeer bedoeld voor stabiliteit. Bij de huidige generatie gevechtsvliegtuigen (zoals Gripen en Typhoon) zijn de canards volledig beweeglijk en vergroten ze de stabiliteit. Ook de staart (verticale stabilo) kreeg een ongewone eigenschap, deze is namelijk volledig neerklapbaar – iets wat verder alleen bij toestellen op vliegdekschepen te zien is. Nu heeft Zweden geen vliegdekschepen, maar wel geïmproviseerde hangaars in grotten. Net als de onderhoudshangaars op carriers zijn de Zweedse shelters laag, wat een neerklapbare staart nodig maakt.

Varianten van de SAAB Viggen

In de jaren na de eerste vlucht van het prototype ontwikkelde SAAB verschillende varianten van de Viggen. Het begon met de AJ37 (Attack-Jakt, aanvalsjager), snel daarna volgden de SF37 (Spanings-Foto, fotoverkenning), SH37 (Spanings- & Havsövervakning, maritieme verkenning) en de Sk37 (Skol, training). Later ontwikkelde SAAB de JA37 “Jakt Viggen” onderscheppingsversie en de Sk37E “Stör Viggen” voor elektronische oorlogsvoering. Begin jaren zeventig presenteerde SAAB de Viggen 37E “Eurofighter Viggen”. Dit toestel bood SAAB aan Nederland, België, Denemarken en Noorwegen aan als potentiële opvolger van de F-104G Starfighter. Ondanks het aanbod van Zweden om de toestellen in Nederland en België te assembleren en zelfs een autofabriek te openen in Nederland, legde de Viggen het af tegen de F-16. Deze vier Europese landen kozen samen voor de F-16, waarna verdere exportorders voor de Viggen uitbleven.

AJ37-aanvalsversie

De AJ37 was primair bedoeld als grondaanvalsversie. Operationele toestellen kregen al snel de kenmerkende groen-bruine “splinter camouflage”. Boven het Zweedse landschap was deze camouflage bijzonder effectief, met name als de Viggens laag vlogen. En vliegen op lage hoogte, dat konden de Viggen piloten zeker! Een Britse Jaguar-vlieger, met veel ervaring in laagvliegen, vertelt: ‘Ze vlogen rond met een snelheid van Mach 0,95, ongeveer 650 knopen, en trainden op 10 meter hoogte. We vlogen door brandgangen in bomen, we vlogen over heel Noord-Zweden op 30 voet hoogte en we gingen nooit onder de 600 knopen. Dit alles gebeurde onder een dicht wolkendek op ongeveer 150 tot 200 voet. Bij de RAF zou niemand die oud wilde worden, ooit in dat weer hebben gevlogen.’

SF37-fotoverkenner

SAAB produceerde 28 toestellen van de SF37 fotoverkenningsversie. De radar in de neus van de Viggen werd vervangen door een zevental (analoge) camera’s. In de jaren negentig ondergingen een aantal SF37’s een moderniseringsprogramma tot AJSF37, waarover later meer. Hoewel met hoge snelheid op lage hoogte vliegen vaak de beste verdediging was voor de “Foto Viggen”, konden de SF37’s ook chaff/flarepods en Sidewinder luchtdoelraketten meenemen. Tot aan het einde van de operationele carrière leverden de analoge camera’s uitstekende resultaten. In 2003 namen Zweedse Foto-Viggens deel aan een “Recce Meet” op de vliegbasis Florennes. Opmerkelijk was dat de toestellen met analoge camera’s de beste scores haalden in de competitie van de oefening: de Zweedse Viggens werden tweede, achter de Zwitserse Mirages IIIRS.

SH37 maritieme verkennings-/aanvalsversie

Een tweede verkenningsversie was de SH37 (Spanings- & Havsövervakning, maritieme verkenning). De voornaamste taak was het volgen van vijandelijke marineschepen. De SH37 gebruikte hiervoor de radar in de neus en een camera met 600mm lens in een pod onder de romp. De SH37 kon niet alleen kijken, maar ook bijten als dat nodig was. De Rb.04 (“Robot 04″, robot is Zweeds voor raket) is een door SAAB ontwikkelde antischeepsraket. Van de Rb.04E kon de SH37 er twee van meenemen. SAAB produceerde 28 exemplaren van de SH37, waarvan er 25 de upgrade kregen tot AJSH37.

Sk37-trainingsversie

Voor de omscholing van vliegers naar de Viggen ontwierp SAAB de Sk37 tweezitter. De cockpitsectie werd grondig gewijzigd om plaats te maken voor de stoel van de instructeur achterin. Hoewel de achterste stoel hoger is geplaatst, kan de instructeur ook gebruik maken van twee periscopen aan weerszijden van de cockpitkap. Het prototype van de Sk37 conversietrainer vloog in 1970, vervolgens zijn nog zeventien productietoestellen gebouwd. In 1999 en 2000 zijn tien Sk37’s omgebouwd tot Sk37E “Stör Viggen” voor elektronische oorlogsvoering.

JA37 “Jakt Viggen”

In de loop van de jaren zeventig begon SAAB met de ontwikkeling van de “Jakt Viggen”. De behoefte aan een luchtverdedigingsjager was iets minder hoog bij de Zweedse luchtmacht, omdat de SAAB J35 Draken nog prima voldeed. Hoewel aan de buitenkant de JA37 erg lijkt op de andere Viggen versies, zijn er onderhuids duidelijke verschillen. Zo kreeg de JA37 een verbeterde motor (RM8B) die ook nog eens iets langer was. Het toestel werd daarom net achter de canards met ongeveer 10cm verlengd. De radar en cockpit werden ook compleet vernieuwd. Tussen 1980 en 1990 produceerde SAAB maar liefst 149 JA37’s.

Modernisering van de Viggen

In de jaren negentig ondergingen de een verschillende Viggens een “gezamenlijk” moderniseringsprogramma. De AJ37 werd AJS37, de SH37 werd AJSH37 en de SF37 werd AJSF37. De gemoderniseerde Viggens werden niet geheel identiek, maar kregen wel allemaal een vernieuwde wapencomputer. Na de upgrade konden ze ook meer verschillende wapens meenemen, zoals de Rb15F antischeepsraket. Het moderniseringsprogramma maakte van de Viggen een “multirole” gevechtsvliegtuig dat zowel aanvals-, verkennings- al luchtverdedigingstaken kon uitvoeren. Hiermee werd ook bewust een voorschot genomen op de JAS39 Gripen, de opvolger van de Viggen.

JA37DI

In de loop van de jaren negentig kreeg ook de JA37 Jakt Viggen een make-over. Eerder werden al enkele kleinere updates doorgevoerd, onder meer door de introductie van een datalink (waarmee informatie tussen toestellen kon worden uitgewisseld). De modificatie tot JA37D standaard was veel ingrijpender. De toestellen kregen een nieuwe boordcomputer en een multifunctioneel kleurenscherm in de cockpit. Een deel van de technologie werd “geleend” van de Gripen, die op dat moment al in ontwikkeling was. Zo kon deze technologie worden uitgeprobeerd in de praktijk, wat weer ten goede kwam van de Gripen.

De introductie van de AIM-120 AMRAAM luchtdoelraket betekende een volgende grote stap voorwaarts voor de Jakt Viggen als onderscheppingsjager. Eerder beschikte de JA37 over de AIM-9L Sidewinder hittezoekende raket en de Rb71 Skyflash radargeleide raket. Die laatste was een Britse doorontwikkeling van de AIM-7 Sparrow en voldeed niet meer aan de moderne eisen. In 1998 kon Zweden als eerste niet-NAVO land de Amerikaanse AMRAAM aanschaffen. Omdat Zweden steeds meer deelnam aan internationale oefeningen en operaties, waren verdere aanpassingen voor de JA37D nodig. Dit resulteerde in de JA37DI, waar de “I” staat voor interoperability (compatibiliteit). De JA37DI standaard betekende onder meer aanpassingen in de navigatie- en communicatiesystemen. Uiteindelijk profiteerde de Zweedse luchtmacht relatief kort van deze moderne Jakt Viggen: tussen 1998 en 2000 werden 34 JA37’s gemoderniseerd tot JA37D standaard, terwijl de laatste toestellen van dit type eind 2004 al werden uitgefaseerd.

Sk37E “Stör Viggen”

Met alle moderniseringen kwam de noodzaak tot een upgrade van de tweezits Sk.37 trainingsversie. Tegelijkertijd zocht de Zweedse luchtmacht een vervanger voor de SAAB J32E Lansen “elektronische agressor”. Deze verouderde Lansens fungeerden als oefenvijand voor elektronische oorlogsvoering. SAAB ontwikkelde een verwisselbare cockpituitrusting voor de achterste cockpit van de Sk37, die nu de aanduiding Sk37E kreeg. Tien toestellen werden omgebouwd tot Sk37E “Stör Viggen” en geschikt gemaakt tot “EW Jammer”. Electronic Warfare (EW, elektronische oorlogsvoering) houdt in dat vijandelijke radar en elektronische systemen kunnen worden verstoord.

De meest opvallende wijziging aan de buitenkant is zichtbaar op de neus. Daar geeft een gele lijn de positie aan van de geïnstalleerde apparatuur (de oorspronkelijke Sk37 had geen radar in de neus). Hoewel de Sk37E’s in theorie ook operationeel konden worden ingezet voor de EW taak, zijn ze uitsluitend ingezet als oefenvijand en voor trainingsdoeleinden. Een Zweedse Viggen piloot vertelde hier in 2004 over: ‘De Stör Viggen kan alleen passieve elektronische oorlogsvoering uitvoeren, omdat we geen offensieve raketten kunnen meenemen zoals de HARM of ALARM [die speciaal gericht zijn tegen radarinstallaties, LvdB]. Tijdens de ELITE eletronic warfare oefeningen in Duitsland waar we aan mee deden, konden we alleen ondersteuning bieden aan andere toestellen. De Duitse Tornado’s konden met hun AGM-88 HARM dan het werk afmaken.’

‘Formule 1’

Met de komst van de JAS39 Gripen, naderde ook het einde van de Viggen in operationele dienst. In december 2004 nam de Flygvapnet (Zweedse luchtmacht) afscheid van de JA37 Jakt Viggen. De laatste eenheid met de JA37 was de 4e wing (F4) op Östersund-Frösön. Ter gelegenheid van het afscheid werd één Viggen in een zwart kleurenschema gespoten. Naderhand werd dit toestel overgebracht naar een nabijgelegen luchtvaartmuseum.

Een jaar later viel het doek voor de laatste resterende Viggens. Op de vliegbasis Luleå, in Zweeds Lapland, was nog één squadron actief met de Viggen. Deze eenheid, bijgenaamd “Akktu Stakki” (Eenzame Wolf), nam op 25 november 2005 afscheid van de Viggen. Omscholing van de Viggen naar de Gripen was geen heel grote stap voor de meeste vliegers. Een Gripen vlieger op Luleå vertelde in 2004: ‘Veel van de cockpitapparatuur in de Gripen is hetzelfde als in de JA37DI. De kleurendisplays in de Gripen zijn zelfs uitgetest in de Jakt Viggen. Het grote voordeel van de Gripen is wel dat ze veel wendbaarder is.
In een 1v1 of 2v2 [één tegen één of twee tegen twee, LvdB] luchtgevecht is de Gripen superieur aan de Viggen. De Gripen verhoudt zich tot de Viggen, als een Formule 1-wagen tot een oude Volvo.’

Musea

Verspreid over Zweden zijn nog diverse Viggens bewaard gebleven. Meestal in musea, soms ook bij (voormalige) luchtmachtbases op een paal. Enkele Viggens zijn gedoneerd aan musea in Europa. Zo staat in Nederland een AJSH37 Viggen in het Aviodrome museum te Lelystad. De Swedish Air Force Historic Flight is een Zweedse organisatie die enkele oude SAAB jets in vliegende staat houdt. Naast onder meer twee SAAB Drakens, heeft de SWAFHF ook twee Viggens. Sinds 2012 vliegt AJS37 Viggen 37098 met de civiele registratie SE-DXN. Dit toestel is regelmatig op vliegshows te zien geweest, onder meer op Volkel in 2019 en Kleine Brogel in 2023. Tweezits Viggen (Sk37E) 37809 is ook onderdeel van de SWAFHF vloot, met de civiele registratie SE-DXO.

Bronvermelding: voor dit artikel is, naast diverse online bronnen, gebruik gemaakt van World Air Power Journal vol.13, International Air Power Review vol.14 en het boek “SAAB 37 Viggen The ultimate portfolio” van Jan Jørgensen, Anders Nylén en Peter Liander.